A literatura do
Rexurdimento
O Rexurdimento é un
movemento intelectual, cultural e político que ten como centro da
súa preocupación a reivindicación de Galicia como unha entidade
cultural e política posuidora dunha identidade propia e diferenciada
dentro do estado español. O Rexurdimento literario non pode
entenderse sen o previo desenvolvemento dun movemento político
coñecido como Provincialismo. O Provincialismo reivindica a Galicia
como unha entidade política e cultural diferenciada desde unha
ideoloxía de carácter liberal progresista. Nel participaron
activamente moitos dos escritores en galego anteriores a Rosalía de
Castro como Xoán Manuel Pintos, Francisco Añón ou Alberto Camino.
O Provincialismo rematou co fracaso do levantamento militar de Solís
(1846) e o fusilamento de moitos dos participantes. A partir dese
momento a reivindicación e a defensa de Galicia convertirase nun
movemento literario: o Rexurdimento. Na década dos 50 o Rexurdimento
cultural articúlase arredor do Liceo de la Juventud de Santiago e os
xornais da época. É no Liceo onde Rosalía entra en contacto con
ese ambiente intelectual que promove a cultura e a lingua galegas.
En 1861 organízase na
Coruña un certame poético coñecido como os Xogos Florais a
instancias dun rico indiano chamado José Pascual López Cortón. Nas
bases do certame establécense premios para composicións en galego e
en castelán. As composicións presentadas foron recollidas nun
volume chamado o Album de la caridad (1862)
que foi completado cun “Mosaico de nuestros vates gallegos
contemporáneos”. No “Mosaico” atopamos unha nutrida
representación de poemas en galego, algúns deles firmadas por
escritores que protagonizarán o Rexurdimento anos despois, como
Rosalía e Pondal. O trascendente deste episodio é que mostra como a
lingua galega empeza a estar presente nos ambientes cultos por medio
da literatura. Podemos afirmar que inicia así a loita polo
prestixio, imprescindible para chegar a ser recoñecida como o
principal sinal de identidade dos galegos. A literatura convértese,
pois, nun instrumento fundamental, e moi eficaz, para recoller o
imaxinario galego (as imaxes, crenzas e experiencias colectivas dos
galegos) e ir construíndo a idea de Galicia.
Os temas que dominan a
literatura galega do Rexurdimento xiran arredor de dous asuntos
fundamentais:
- O problema da identidade cultural diferenciada: aquí entraría tanto a descrición e defensa da cultura tradicional galega na que ocupa un lugar moi importante a lingua (Rosalía e Curros) como a recreación dunha mitoloxía galega (Pondal).
- Os problemas sociais que afectaban ás clases populares: entre eles o problema da posesión da terra, as inxustas relacións económicas e de poder entre as clases dirixentes e as clases populares que son a causa da emigración masiva a América.
Adóitase dicir que a 1ª
obra en galego de Rosalía de Castro, Cantares gallegos
(1863), inaugura o Rexurdimento. A
obra é moi importante no desenvolvemento do Rexurdimento, sen dúbida
ningunha, pero Rosalía non partiu da nada, senón que se inscribe
nunha tradición que daba os seus primeiros pasos. O éxito e as
expectativas que abre esta obra son realmente extraordinarias e
converten á súa autora na referencia inexcusable dos que veñan
despois. Porén cada un dos poetas que imos estudar teñen unha
personalidade vital e literaria moi acusada, como imos ver a
continuación, e por iso lles dedicaremos un capítulo á parte.
Meréceno.
ROSALÍA
DE CASTRO
Rosalía de Castro naceu
en 1837 dunha muller solteira pertencente a unha familia fidalga de
Padrón. Esta orixe “ilexítima” fixo que as circunstancias do
seu nacemento e os primeiros anos da súa vida quedasen envoltos na
confusión e o misterio. O certo é que Rosalía tivo unha estreita
relación coa súa nai e coa familia materna, polo que as lendas
acerca do seu abandono quedan, cando menos, en dúbida. Sendo unha
adolescente trasládase a vivir coa nai a Santiago, onde recibe a
educación propia dunha señorita da época: leccións de música,
debuxo. Frecuenta o Liceo de la Juventud onde coñece xoves con
inquietudes literarias como Eduardo Pondal e Aurelio Aguirre e
participa en actividades teatrais. A vocación literaria de Rosalía
maniféstase moi axiña en diversos xéneros (narrativa, ensaio,
poesía) e nas dúas linguas que dominaba: o galego e o castelán.
Velaquí as obras publicadas da autora ordenadas cronoloxicamente:
- La flor (1857) poesía
- “Lieders” (1858) ensaio
- La hija del mar (1859) novela
- Flavio (1861) novela
- Varios poemas, entre eles, “Adiós ríos, adiós fontes” publicados en Album de la Caridad (1861)
- Cantares gallegos (1863) poesía
- A mi madre (1863) poesía
- “Conto gallego” (1864) publicado postumamente en 1924
- “Las literatas” (1865) ensaio
- Ruinas (1866) novela
- El caballero de las botas azules (1867)
- “Elexía a John Moore” (1877) poema
- Follas novas (1880) poesía
- El primer loco (1881) novela
- En las orillas del Sar (1884) poesía
A simple enumeración
dunha obra tan ampla,variada e complexa serve para desmontar a idea
de que Rosalía era unha escritora con pouca formación intelectual
e artística ou intuitiva e descoidada. Só a lectura atenta da súa
obra pode mostrar ata que punto é unha obra complexa, profunda,
innovadora e cada vez máis valorada. Nós imos fixar a nosa
atención nas súas dúas obras poéticas en galego: Cantares
gallegos e Follas
novas.
Cantares gallegos (1863)
é un libro que resume perfectamente o espírito do Rexurdimento:
- Defensa de Galicia como unha entidade política fronte á hexemonía de Castela.
- Dignificación do pobo galego, obxecto de burlas e estereotipos negativos na cultura española. Denuncia da situación de miseria e das súas causas.
- Defensa da cultura galega popular e da lingua galega como vehículo de expresión axeitado, tanto para a expresión desa cultura popular como para usos cultos e formais.
A maneira escollida para
levar a cabo este programa non puido ser máis acertado: Rosalía
cede a súa voz a diversos personaxes populares, fundamentalmente
mulleres, que expoñen en monólogos e diálogos diversos aspectos
da súa vida cotiá, as súas precarias condicións materiais e as
dolorosas consecuencias do subdesenvolvemento económico e da
inxustiza social: a emigración e separación forzosa, a
marxinación, etc.
Só nuns cantos poemas a
autora recupera a súa propia voz, como acontece na resposta ao
poema de Ruíz Aguilera “La gaita gallega” ou o poema 32 “Como
chove miudiño...”
A descrición, que se
anuncia no prólogo desta obra, de “algunhas das nosa poéticas
costumes [que] aínda conservan certa frescura patriarcal e
primitiva” Rosalía faina desde un punto de vista crítico e non
dubida botar man do humor e do sarcasmo: pensemos na costureiriña
do poema nº 5 que lle pide á Santa que lle aprenda a bailar e,
despois de soportar de mal xorne a negativa desta acompañada de
moralina, lonxe de mostrarse resignada e submisa, retira as promesas
anteriores e atrévese a insultar á Santa.
Cantares gallegos
é unha obra cunha estrutura ben
pensada: o primeiro poema “Has de cantar...” e o último “Eu
cantar cantar cantei...” supoñen o principio e o final dun
círculo perfectamente coherente. Do mesmo xeito, ao longo do libro
vanse alternando poemas máis descritivos con poemas máis líricos,
poemas de intención política con poemas festivos, poemas cunha
forma máis popular con poemas cun estilo máis clásico. Todos eles
responden ao programa inicial exposto no prólogo de claras
intencións renovadoras no ámbito político e cultural.
Follas novas
(1880) é un libro
máis heteroxéneo que recolle poemas feitos en épocas moi
diferentes da vida da autora. Está formado por cinco partes: I
Vaguedás, II ¡Do íntimo!, III Varia, IV Da terra, V As viúdas do
vivos e as viúdas dos mortos. A 1ª e a 2ª parte están compostas
por poemas que tratan temas intimistas e reflexións acerca da
propia creación poética. A 3ª parte contén poemas intimistas e
poemas sociais, ben de ton humorístico, ben de ton grave. A 4ª 5ª
parte desenvolven, por unha parte poesía costumista, moi na liña
de Cantares gallegos, e por
outra poesía social que presenta diversas circunstancias dramáticas
frecuentes na vida das clases traballadoras galegas, especialmente
as que afectan ás mulleres, tal e como indica o título da última
parte.
Un dos acertos deste
libro é misturar a perspectiva obxectiva (costumista, social) coa
subxectiva (intimista, existencial, metaliteraria). A poesía galega
enriquécese con novos temas e e perspectivas. A poesía subxectiva
explora na propia alma da escritora e reflexiona acerca do sentido
da vida, da relación coa morte, da experiencia da soedade, do
desengano, do excepticismo relixioso e, tamén, sobre o sentido da
creación literaria.
A poesía obxectiva
mostra o compromiso da autora coa súa terra e o momento histórico
que lle tocou vivir, tal e como expresa no prólogo: “menos pode o
poeta prescindir do medio en que vive, e da natureza que o rodea;
ser alleo ao seu tempo e deixar de reproducir, hastra sin pensalo, a
eterna e laiada queixa que hoxe eisalan tódolos labios”. Se este
compromiso xa era explícito en Cantares gallegos,
neste libro adquire dimensións épicas como no longo poema “Prá
Habana” ou en “A xusticia pola man”, poema no que se defende o
uso da violencia para defender a propia dignidade humana e defender
a xustiza nunha estrutura social que ignora aos máis débiles.
Por último quero
resaltar a importancia da irrupción das voces femininas na
literatura galega e con elas unha particular visión das relacións
sociais e íntimas que rexen o mundo. As mulleres son o sector máis
marxinal dentro dos sectores marxinais, pois ademais de sufrir a
marxinación de clase, a marxinación de pertencer a unha cultura
subalterna, sofren a constante marxinación por causa do seu sexo.
Isto é o que nos mostra Rosalía nos dous libros que estudamos a
través das múltiples voces das mulleres populares ás que ela abre
as súas páxinas, pero tamén a través da súa propia voz de
muller culta e solidaria, dedicada á difícil tarefa de crear unha
obra literaria nun mundo dominado polos homes
EDUARDO
PONDAL
Eduardo
Pondal naceu en Ponteceso en 1835 no seo dunha familia fidalga
acomodada. A súa orixe permitiulle acceder a unha educación formal
completa: aprendizaxe das linguas e as culturas clásicas desde a súa
infancia e estudos universitarios en Santiago na súa mocidade. A
folgada situación económica da que gozou permitiulle vivir case
toda a súa vida dedicado ao seu traballo literario. A súa etapa en
Santiago serviulle para entrar en contacto co movemento
Provincialista no círculo intelectual do Liceo de la Juventud e a
participar nalgúns actos con simpatizantes de ideoloxías
socialistas, como o Banquete de Conxo (1854) (acto de
confraternización entre obreiros e estudantes) no que Pondal
pronunciou un discurso no que arremete contra as distincións de
clase social.
Foi moi
amigo de Rosalía de Castro e Manuel Murguía e, xunto con este, foi
un asiduo participante nunha famosa tertulia intelectual na Coruña
coñecida como “A Cova Céltica”. Cos seus amigos historiadores,
como Murguía, comparte a idea de que Galicia é unha nación de
orixe celta con fortes vínculos históricos e culturais con outras
nacións da Europa atlántica (celtismo). Baséanse tanto nos
restos arqueolóxicos das antigas culturas que aínda quedaban no
territorio galego como en vellos textos como o Lebor Gabala Erenn
(ou Libro das invasións de Irlanda do s. XII) onde se atopa a lenda
da conquista de Irlanda por parte do fillo do caudillo galego
Breogán. Neste ambiente cultural Pondal asume o papel de “bardo”
e imponse a tarefa de crear un mundo poético onde recrea unha
mitoloxía desa antiga Galicia de raíces celtas (bardismo).
Para facelo inspírase na poesía dun poeta escocés do século
XVIII, James Macpherson, quen publicou uns supostos vellos poemas dun
suposto bardo gaélico do S. III: Poemas de Ossian (ossianismo).
Só queda por comentar outro dos ingredientes básicos da poesía de
Pondal: o seu gusto pola poesía épica grega, a súa exaltación da
ética guerreira dos pobos antigos (clasicismo) e mesmo a
reprodución dunha estética machista onde a fortaleza, a
dureza e os valores asociados ao mundo masculino son exaltados e
contrapostos á molicie e debilidade feminina.
Debemos
entender a poesía de Pondal como unha rama singular do Rexurdimento:
comparte o obxectivo de defender os intereses de Galicia e de
denunciar a situación de marxinación en que se atopa, pero a
diferenza de Rosalía, non o fai mediante a análise crítica da
realidade, senón afastádose dela e creando un mundo poético á
marxe (fóra do seu tempo histórico) onde a voz do bardo vai
lanzando as súas mensaxes sentenciosas ao pobo desde un plano de
superioridade ética (nada que ver coa proximidade e solidariedade
compasiva de Rosalía ou Curros).
Segundo un
dos seus estudosos, X.L.Méndez Ferrín, a poesía de Pondal
caracterízase fronte aos seus contemporáneos polo seu idealismo
(creación dun mundo poético afastado da realidade da que foxe poor
considerala vulgar) e formalismo (a preocupación pola lingua
literaria á que el intenta elevar e dignificar seguindo o modelo dos
poetas clásicos (violentos hipérbatons, abundancia de epítetos,
introdución masiva de termos cultos) e o seu particular estilismo
que evita a referencia directa e busca fórmulas que tenden á
inconcreción, á vaguidade: ex. substituír un substantivo por un
adxectivo ao que se une mediante unha relación non demasiado
evidente como os rumorosos polos pinos, as vagamundas
polas andoriñas.
Para Méndez
Ferrín, de Pondal parte a poesía galega do S. XX e a súa achega á
creación dunha lingua literaria foi decisiva.
Obras:
A
campana de Anllóns (1862)
Rumores
de los pinos (1877), 21 poemas
bilingües
Queixumes
dos pinos (1886), reelaboración do
poemario anterior
Os
Eoas (póstumo): trátase dun longo
poema épico onde se canta a conquista de América. Traballou nel ao
longo de moitos anos, pero nunca se decidiu a publicalo.
MANUEL
CURROS ENRÍQUEZ
Curros pasou
á historia da literatura galega como o poeta cívico, cuxa obra (e
vida) está fondamente comprometida coas súas conviccións
ideolóxicas e políticas. Naceu en Celanova en 1851 e desde moi novo
deu mostras dunha vontade propia para rebelarse contra as inxustizas
e así deixa a casa dos pais aos 15 anos e marcha a Madrid onde
estuda o bacharelato e inicia a carreira de Dereito. Desta época é
o primeiro poema en galego que se conserva: a “Cántiga”
(1869). Entre 1870 e 1871 vive en Londres, exiliado por
causas políticas, e gaña a vida ensinando castelán. De volta a
Madrid casa e traballa para un xornal ao tempo que participa no
movemento político que levará á proclamación da I República en
1873.
En 1877
preséntase a un certame literario convocado en Ourense con tres
composicións costumistas: “Unha boda en Einibó”, “A Virxe
do Cristal” e “O gueiteiro”. Gaña o premio e fama como
poeta en galego e decide instalarse en Ourense cun posto na Facenda
que compaxina coa dirección do periódico El Trabajo e
colaboracións xornalísticas en El Heraldo Gallego. Este
período de estabilidade remata a raíz da publicación do seu
primeiro libro: Aires da miña terra (1880),
pois é denunciado polo mesmo bispo de Ourense, quen pedía ao
gobernador que impedise a venda e circulación dun libro que atacaba
á Igrexa e aos seus dogmas. Houbo xuízo e Curros recibiu unha dura
condena que incluía o cárcere e unha cuantiosa multa. O caso foi
recorrido á Audiencia Territorial e seguido con gran interese.
Finalmente o poeta foi absolto e o proceso converteu a Curros nun
personaxe público moi famoso, asociado para sempre a un feroz
anticlericalismo. En 1888 publica O divino sainete.
En 1894 emigra a Cuba onde desenvolverá traballos xornalísticos e
levará adiante, xunto co ferrolán Xosé Fontenla Leal, as xestións
necesarias para a creación da Real Academia Galega. Morreu na Habana
en 1908 e os seus restos foron trasladados á Coruña onde se
celebrou un enterro multitudinario.
A
poesía de Curros está fondamente implicada nos problemas sociais e
cívicos do seu tempo: no poema
“Mirando ó chau” expresa o seu rexeitamento pola pena de morte,
que se debatía nas Cortes durante 1869; as nefastas consecuencias do
sistema de servizo militar, “as quintas”, que inxustamente recaía
sobre as familias máis pobres aparece tratado en “O maio”; o
problema da miseria do campesiñado galego, gravado con rendas de
foro e demais impostos civís e eclesiásticos, está presente en
moitos poemas como “Nouturnio”; a emigración masiva fuxindo da
miseria está presente desde os inicios da súa traxectoria poética
na “Cántiga” ou “As dúas pragas”; o entusiasmo polo
progreso e os avances tecnolóxicos quedan patentes en “Na chegada
a Ourense da primeira locomotora”. Curros cre a utilidade da poesía
para loitar contra a inxustiza (“a tiranía”) e reclamar o ben
común como defende en “Crebar as liras”.
Outra
liña da poesía do autor é a costumista,
representada nas tres composicións coas que en 1877 gañou o Certame
de Ourense: “Unha voda en Einibó”, “A Virxe do Cristal” e “O
gueiteiro”. Pero mesmo neste tipo de composicións podemos atopar
referencias críticas ao problemas sociais do momento, como acontece
en “O gueiteiro” onde se di que “Tocaba..., e cando
tocaba, o vento que do roncón polo canuto fungaba, dixeran que se
queixaba da gallega emigración”, ou “No maio”.
Os
poemas líricos chaman a atención no
conxunto da obra de Curros pola súa aparente sinxeleza e a
sinceridade con que transmiten os sentimentos máis íntimos do
poeta, en ocasións relacionados con episodios tráxicos da súa
vida: “Na morte da miña nai”, ¡Ai!. Especial mención polo seu
simbolismo merece “A Rosalía”.
Por último,
O divino sainete recupera a liña burlesca que fora
profusamente cultivada na lírica trobadoresca nas cantigas de
escarnio e maldicir. Curros ataca aos seus enemigos mediante unha
parodia moderna da famosa obra do S. XIII A divina comedia de
Dante. Así, mentres Dante se fai acompañar do poeta Virxilio nun
percorrido polo inferno, o purgatorio e o paraíso, Curros déixase
guiar polo poeta galego Francisco Añón polos vagóns do tren dos
sete pecados capitais nunha viaxe delirante que mostra cruamente os
vicios da sociedade e sinala aos seus adeptos.
