AS CANTIGAS DE BURLAS

 Cantigas de burlas: as cantigas de escarnho e as cantigas de maldizer

O terceiro xénero maior das cantigas medievais está constituído por aquelas que foron escritas cunha finalidade satírica e burlesca.As cantigas de burlas teñen un modelo no sirventés provenzal. Porén,a relación entre eles é aínda máis lixeira que entre acançóe a cantiga de amor: o sirventés era un tipo de poesía serio, que a miúdo abordabatemas elevados (morais, filosóficos, literarios). As nosas cantigas de burlas adoptan en xeral unha tonalidade chocalleira e buscan o ataque persoal, a ridiculización do adversario e a degradación a través do riso. Os poetas medievais distinguían: 

a) as cantigas de escarnho, que eran as que falaban mal dalgunha persoa. Era, xa que logo, sátira persoal, e nela empregaban palabras de dobre entendemento (con dous valores semánticos) mediante o equívoco. Satirizaban de forma indirecta e encuberta. b) as cantigas de maldizer, eras aquelas nas que se falaba mal de forma aberta.Implicaban unha sátira clara e directa, na que se lle chamaba ás cousas polo seu nome. Esta distinción, porén, ten para nós pouco valor, posto que moitas referencias satíricas que para os contemporáneos eran evidentes, para nós son indescifrábeis. A dificultade de interpretar o equívoco incluso provoca que en ocasións cantigas de escarnho fosen clasificadas e interpre tadas como cantigas de amor ou de amigo. Por iso, preferimos falar de cantigas de burlas

A sátira directa ten un bo exemplo nesta cantiga obscena de Fernando esquío

A un frade dizen escaralhado,

e faz pecado quen lho vai dizer,

ca, pois el sabe arreitar de foder,

coid’eu que gai’é, de piss’arriçado,

e pois emprenha estas con que jaz

e faze filhos e filhas assaz,

ante lhe digu’eu ben encaralhado.

Escaralhado nunca eu diría,

mais que trage ant’o caralho arreite,

ao que tantas molheres de leite

ten, ca lhe pariron tres en un día,

e outras muitas prenhadas que ten;

e atal frade cuid’eu que mui ben

encaralhado por esto sería.

Escaralhado non pode seer

o que tantos filhos fez en Marinha

e que ten agora outra pastorinha

prenhe, que ora quer encaecer,

e outras muitas molheres que fode;

e atal frade ben cuid’eu que pode

encaralhado per esto seer.

 A sátira política foi utilizada en ocasións para intervir en conflitos que tiveron moita importancia histórica intentando influír na opinión pública. Un exemplo disto serían as cantigas onde Alfonso X critica a covardía dos seus cabaleiros na guerra de Granada das que temos un exemplo en O genete.

 A sátira social, persoal e de costumes critica as faltas e excesos de personaxes e grupos sociais, moitas veces a partir de personaxes arquetípicos: Ex. as sátiras contra os infanzóns e cabaleiros da baixa nobreza, os cabaleiros que non gardan o decoro, etc. Un grupo importante de cantigas utiliza unha temática abertamente obscena na súa crítica contra as soldadeiras, os clérigos viciosos, os homosexuais, pedófilos, onanistas, etc. 

 A sátira literaria mostra a estreita relación e interacción que existía entre os trobadores e xograis: críticas ás composicións dos outros, sátiras sobre certos tópicos do amor cortés, debates dialogados, acusacións de plaxio ou incompetencia, etc. Máis escasos son os exemplos de sátira moral con intención de queixarse da perda xeral de valores no mundo e a defensa polos bos costumes e a virtude dos tempos pasados, un subxénero que se remonta á antigüidade clásica.

 As cantigas de burlas son todas de meeestría e presentan un desenvolvemento signifcativo máis complexo

 Recursos formais

Desde o punto de vista estilístico, caracterízanse pola súa linguaxe directa, adecuada aos temas que desenvolven. O léxico empregado é concreto,moi a miúdo propio dun rexistro vulgar, polo que se converten nun valioso medio para coñecer a lingua popular da Idade Media.  Carecen dunha métrica e unha estrutura formal propias. Polo xeral, sérvense dos tipos de estrofas e recursos literarios propios da cantiga de amor, pero tamén hai as que imitan a cantiga de amigo tradicional.

 A estrutura consta habitualmente dunha primeira estrofa, que presenta o motivo central da composición, onde se cita polo seu nome o personaxe satirizado cando a sátira é persoal, e as restantes, que glosan a burla inicial mediante recursos paralelísticos. En moitas das cantiga ten grande importancia a narratividade, posto que desenvolven unha pequena anécdota argumental que serve de eixe estruturador da composición.

O recurso poético máis singular é oequívoco, que consiste en xogar codobre sentido das palabras.

A ironía: consiste en afirmar o contrario do que se pensa con intención de burlarse desa afirmación. O xénero que máis a utiliza é o de escarnio, ex: a 1ª cantiga de Pero da Ponte, Quen a sesta quiser dormir, baséase nesta figura.

O equívoco: é unha figura que xoga cos dobres sentidos das palabras, provocando ambigüidade e un sentido oculto (ás veces difícil de descubrir) que agacha unha crítica feroz. é o caso da 2º cantiga de Pero da Ponte, María Pérez, nossa cruzada.

AS CANTIGAS DE AMOR.

AS CANTIGAS DE AMOR

Segundo o profesor Pena as cantigas de amor é unha composición onde un home que se dirixe a unha dama mostrando o seu amor por ela.

ORIXES:

1- A influenza da cultura provenzal.Do sur de Franza chéganos a concepción do amor cortes onde a relación feudal do vasalaxe se traslada ás relacións amorosas. é este un amor de imposíbel ressolución, sobre todo na literatura galega, marcado pola dor ou coita de amor  e cuxo ponto máis alto chega a ser a morte por amor. Na relación amorosa había distintos graos de vasalaxe e poder chegar ao último precisaba dunha longa aprendizaxe:

 FENHEDOR- aspirante que se consumía en suspiros pola dama.

PRECADOR- O suplicante solicitaba os amores da dama.

ENTENDEDOR- namorado.

DRUDO- Amante. A literatura galego-portuguesa nunca chega a este punto. a nosa é unha poesía virxinal que non podía ir máis alá de entendedor que moitas veces ommría de amor pola dama, sen ser correspondido.

2- A devoción mariana. O camiño do amor, a relación coa dama semella un camiño de perfección que semella a adoración pola virxe.O amor pasa a ser un culto e a muller un obxecto de adoración.

3- Do neo-platonismo recolle a concepción do amor como unha ascese, un camiño de elevación moral que debe levar ao namorado a ser merecente dos favores da dama idealizada a través dunha dura aprendizaxe.

LÍRICA PROFANA: AS CANTIGAS DE AMIGO

A CANTIGA DE AMIGO

1.A cantiga de amigo é un xénero poético de orixe autóctona, cuxas raíces máis antigas non nos é posíbel determinar. Responde ao modelo da canción de amor feminina, un tipo de composición común a todos os pobos indoeuropeos e que nos distintos territorios de Europa deu lugar a produtos peculiares. Na Península Ibérica, a cantiga de amigo emparenta directamente coas kharjas mozárabes, case contemporáneas e con características formais e temáticas moi semellantes. A cantiga de amigo é, polo tanto, un xénero pre-trobadoresco, se ben as mostras máis antigas que conservamos son da mesma época cás cantigas trobadorescas.

AS CANTIGAS DE AMIGO

Son composicións poéticas breves feitas por un trobador (un home) e postas en boca dunha muller namorada. Nos primeiros versos da cantiga, case de modo invariable, figura a palabra “amigo” ou unha variante desta. A dona que aparece sempre nestas composicións é unha doncela, unha muller virxe que, non obstante, coñece todos os segredos do amor e adquire todos os estados psicolóxicos da muller namorada. Mais temos que ter en conta que o autor é sempre un home polo cal o que se nos amosa son os sentimentos femininos desde a perspectiva do home, non desde a perspectiva da muller.

Este xénero caracterízase pola súa homoxeneidade. A cantiga de amigo presenta sempre un preámbulo narrativo nos seus primeiros versos no que a amiga fai referencia ao amigo para nos indicar os seus sentimentos, ou tamén pode facer referencia a outro tipo de interlocutores como logo veremos. O resto dos versos da composición veñen completar con variacións a idea transmitida nestes primeiros versos. Nas cantigas de amor nunca se produce o diálogo entre os namorados, sabemos do amigo sempre a través das palabras da senhor en soidade ou con outros interlocutores.

a) Cantigas de amigo tradicionais: Son as que supomos máis fieis á forma autóctona da canción de amor feminina e recollen os elementos antes relacionados. Son todas elas cantigas de refrán; a estrofa está formada por dous versos (dístico) e combinan os recursos de paralelismo e leixaprén.

b) Cantigas de amigo contaminadas: Son aquelas influídas polo lirismo trobadoresco. Conservan o refrán, pero a estrofa está formada por máis de dous versos; teñen paralelismo, pero non leixaprén. A linguaxe segue sendo a da cantiga tradicional, mais introdúcense tamén elementos alleos ao ambiente natural.

c) Cantigas de amigo trobadorescas: Son aquelas que, como resultado da influencia provenzal, adoptan a forma e a linguaxe da cantiga de amor, conservando a voz poética feminina.

1.1. Clasificación das cantigas de amigo atendendo ao interlocutor Podemos diferenciar os seguintes grupos segundo o destinatario:

1 - Cantigas directamente dirixidas ao amigo

2 - Cantigas dedicadas a un auditorio

3 - Cantigas dedicadas a unha amiga

4 - Cantigas dedicadas a varias amigas

5 - Cantigas dedicadas a unha ou varias donas

6 - Cantigas dedicadas á nai

7 - Cantigas da nai á filla

8- Cantigas dedicadas á irmá

9 - Cantigas dedicadas ao Amor

10 - Cantigas dedicadas a elementos da Natureza

11 - Cantigas dedicadas aos santos e a Deus

1.2. Subxéneros das cantigas de amigo .

Como sinala o profesor X.R. Pena, dentro do xénero lírico das cantigas de amigo pódense diferenciar catro subxéneros:

Bailadas.– Son composicións destinadas probablemente á danza coral que presentan paralelismo e leixaprén.

Mariñas ou barcarolas.– Nelas aparece o mar baixo diferentes formas, como escenario, como interlocutor da muller...etc.

Cantigas de romaría.– Caracterízanse pola presenza dunha escena amorosa que se realiza ao pé dun santuario, ermida ou capela.

Albas ou alboradas.– Son cantigas nas que a acción transcorre ao romper o día, e a doncela lembra a entrevista que mantivo ao anoitecer co namorado, queixándose porque os “cuidados” do amor non a deixan durmir.

1.3. Características formais das cantigas de amigo.

O refrán: Denomínanse así os versos que se repiten literalmente despois de cada estrofa dunha composición. Adoita ser un número de versos inferior ao da estrofa (maiormente entre un e tres), cun xogo de rimas diferente. A maior parte das cantigas galego-portuguesas levan refrán, pero é máis frecuente nas de amigo. Cando unha composición carece de refrán, dicimos que é unha cantiga de meestría e segue as modas poéticas provenzais.

O paralelismo é un procedemento repetitivo, típico da cantiga peninsular, que enlaza as estrofas de dúas en dúas, facendo que os versos da segunda estrofa sexan unha pequena variante dos versos da primeira. O paralelismo fai que a unidade rítmica deixe de ser a estrofa para pasar a ser o par de estrofas. É o trazo máis distintivo da cantiga de amigo. Dentro do paralelismo diferenciamos entre paralelismo perfecto e imperfecto:

Paralelismo imperfecto.– Está estruturado por pares de estrofas nos que a segunda repite o contido da primeira con pequenas variacións.

Aquí tes unha cantiga de Pero Meogo de paralelismo imperfecto:

–Digades, filha, mia filha velida:

porque tardastes na fontana fría?

Os amores hei.

-Digades, filha, mia filha louçana:

porque tardastes na fría fontana?

Os amores hei.

-Tardei, mia madre, na fontana fría,

cervos do monte a augua volvían.

Os amores hei.

-Tardei, mia madre, na fría fontana,

cervos do monte volvían a augua.

Os amores hei.

–Mentir, mia filha, mentir por amigo!

Nunca vi cervo que volvess’o río.

Os amores hei.

-Mentir, mia filha, mentir por amado!

Nunca vi cervo que volvess’o alto.

Os amores hei.

Paralelismo perfecto.

Ademais do paralelismo imperfecto, isto é, da repetición da mesma idea nos pares de estrofas, presenta como procedemento de cohesión interestrófica o leixaprén. O leixaprén consiste en facer que o segundo verso da primeira estrofa sexa o primeiro da terceira, o segundo da segunda sexa o primeiro da cuarta, e así sucesivamente.

Vexamos agora un exemplo de Martín Codax de cantiga de paralelismo perfecto con leixaprén.

Eno sagrado, en Vigo,

bailava corpo velido:

amor hei!

En Vigo, no sagrado,

bailava corpo delgado:

amor hei!

Bailava corpo velido,

que nunca houver’amigo:

amor hei!

Bailava corpo delgado,

que nunca houver’amado:

amor hei!

Que nunca houver’amigo,

ergas no sagrad’, en Vigo:

amor hei!

Que nunca houver’amado,

ergas en Vigo, no sagrado:

amor hei

PERSONAXES DA CANTIGA DE AMIGO.

A amiga caracterízase en xeral pola inxenuidade, combinada cunha forte pulsión erótica e, moi a miúdo, co atrevemento e coa picardía. Os seus estados psicolóxicos son moi variábeis: a tristeza, a angustia, o medo, a ledicia, pero tamén en ocasións os celos, a desconfianza, a cólera ante as presumíbeis traizóns do amigo, o enfado cando non poden cumprirse os seus propósitos etc. Ademais da amiga, poden participar da cantiga outros personaxes, como actores ou como interlocutores da namorada: o amigo, as irmanas, as amigas, a nai, ou incluso animais ou seres inanimados que se personifican: as aves, as ondas do mar, as flores do verde piñeiro.

O amigo pode presentar unha variedade de actitudes similar á da amiga. Polo regular móstrasenos distante, afastado da muller porque foi levado á guerra (o fossado, o ferido), porque atravesou o mar, porque non se lle permite visitala ou outras razóns que descoñecemos. Mais tamén pode mostrársenos frívolo e desatento coa moza, traidor que engana a rapaza coas outras amigas, coitado e triste porque a moza o rexeita etc.

As irmanas e amigas actúan a miúdo como confidentes a quen a moza desvela as súas emocións e desexos. Nalgúns casos poden converterse en rivais amorosas.

A nai é unha figura clave nun gran número de cantigas. Non só é personaxe ou interlocutor privilexiado: en ocasións soporta tamén a voz poética e é ela quen fala sobre as relacións entre os namorados ou se dirixe á filla para censurala e aconsellala contra o amigo. Polo xeral, como voz da autoridade fronte á mocidade rebelde, desaproba as relacións amorosas. Actúa entón como prohibidora, que non permite á filla ir de romaría, causa pánico no amigo para que non se atreva a ir onda a rapaza etc. En correspondencia, a filla fai por enganala, méntelle, ocúltalle os seus actos ou descarga contra a nai a súa ira. Significativamente, os personaxes masculinos quedan fóra da cantiga de amigo. A figura paterna está totalmente ausente.

Os trobadores da ría de Vigo

A NATUREZA E O SIMBOLISMO NA CANTIGA DE AMIGO.

Nas cantigas de amigo a natureza desempeña un papel importante, maior canto máis se aproxime ao modelo tradicional. Non encontramos descricións extensas, mais si leves referencias que nos serven para situar a cantiga nun espazo concreto, resaltando aqueles elementos ambientais que contribúen ao significado da composición. Podemos destacar diferentes funcións:

Presenta unha función referencial. O medio introdúcese nas cantigas en forma de topónimos (Compostela, Lisboa, Vigo etc.), localizadores da acción; tamén con referencias a santuarios, ao mar, ao río, ao monte, ás fontes etc.

A natureza convértese tamén en personaxe, a quen a amiga dirixe as súas queixas e preguntas, ás que, en ocasións, incluso responde; así ocorre coas flores, os piñeiros ou as abeleiras. Outras veces adquire un maior protagonismo, como acontece cos cervos ou as aves.

Pode adquirir tamén unha función simbólica. A auga é un símbolo antiquísimo asociado á fertilidade e á relación erótica. As cantigas de fonte son unha mostra disto. Entre elas destacan as cantigas de Pero Meogo, onde o cervo simboliza a sexualidade masculina e a fonte o encontro amoroso. A natureza representa en ocasións os estados emocionais da amiga. O mar pode desempeñar distintas funcións: xeralmente é o elemento de separación entre os namorados e, polo tanto, motivo das coitas da amiga, pero tamén pode converterse no confidente a quen esta canta as súas tristezas, ou simbolizar a paixón amorosa da muller. Precisamente este aproveitamento simbólico da natureza para articular a linguaxe amorosa é un dos trazos máis singulares da cantiga de amigo.

Multitude de referentes concretos remiten para un significado oculto, dotando a cantiga de dous niveis de significación: un superficial, resultante da literalidade do poema, e outro profundo, cargado de matices emotivos ou eróticos. Non só a natureza, os cabelos, o brial...

A LITERATURA MEDIEVAL: CUESTIÓNS XERAIS.

1. INTRODUCIÓN: AS ORIXES.  En toda  a Idade Media a Igrexa tiña o monopolio da cultura. Nos mosteiros era onde se facían as copias e se reproducían os manuais greco-latinos e todo isto facíase en Latín. Unha sociedade feudal en continúos enfrontamentos  non se andaba con requintes.A literatura era  oral e nela predominaban os Cantares Épicos ou Cantares de Xesta que narraban as fazañas de herois mitolóxicos ou dos grandes caudillos medievais que eran exemplo polo seu valor e honestidade: A Chanson de Roland ou Poema do Mio Cid. Estes foron plasmados por ecrito a finais do século XI e principios do XII.                                                                                                                                                                                                                                                  
   

2. A LITERATURA TROBADORESCA. A partir do século XII os gustos cambian. A sociedade experimenta un medre económico e nas cortes, nunha época de relativa paz, había tempo para o ocio e a diversión. Hai un refinamento dos costumes e u relanzamento do papel da muller. Todo isto lévanos ao nacimento dunha poesí lírica, baseada nas regras od "amor cortés"( reproducían unha relación de vasalaxe e un camiño de purificación). Esta poesía ten  a súa orixe nas cortes de Aquitanía baixo o ducado de Guillerme IX e da súa neta Alienor de Aquitanía. Esta é literatura tobadopresca ecrita na lingua d´oc, baseada no código do amor cortés e que pronto se extenderá por todas as cortes de Europa.                                                                                                                      
3. ENTRADA EN GALIZA.Esta poesía chega ao reino de Galiza que neste época desempeñaba un papel fundamental dentro dos distintos reinos mesievais. Os nobres galegos da casa de Traba ou de Castro eran mentores dos reis e moitas veces tiñan tanto poder coma elñes. Alén diso, Santiago era (con Rioma ) o centro da cristiandade e o seu arzobispo Diego Xelmirez presidiu unha época de esplendor e poderío económico desta diocese.As pprincipais vías de penetración:

• O camiño de Santigo
• Os monxes de Cluny
• Contactos nobiliare.

 4.O ESPECTÁCULO TORBADORESCO. Trobar non só era cantar e compor senón que as cantigas ían acompañadas de bailes e distintos números circenses. Os trobadores compuñan as súas obras pensando en que ían ser  cantadas e de aí os paralelismos , refráns e os distintos esquemas repetitivos. Trobadores, xograres, segreis(?) alén das xograresas,cantadeiras, danzadeiras e soldadeiras eran os protagonistas deste espectáculo.